มาเลี้ยงปลาหมอสีกันเถอะ

ในปัจจุบันการเลี้ยงปลาพันธ์สวยงามได้แพร่หลายไปทั่วทุกภูมิภาคของโลก นับว่าเป็นสินค้าชนิดหนึ่งซึ่งมีการซื้อขายข้ามประเทศข้ามโลกสำหรับประเทศไทยเป็นศูนย์กลางการผลิตปลาพันธ์สวยงามส่งออกและนำเข้าที่สำคัญแห่งหนึ่งของโลก ประกอบกับเกษตรกรผู้เพาะเลี้ยงปลาพันธ์สวยงามของไทยมีศักยภาพสูงทั้งด้านการเพาะพันธุ์ การพัฒนาสายพันธุ์ การผสมข้ามสายพันธุ์ การติดต่อด้านการค้าขาย การบรรจุขนส่งลำเลียงโดยเฉพาะอย่างยิ่ง ปัจจัยที่จะทำให้องค์ประกอบดังกล่าวมาแล้วนั้นสามารถขับเคลื่อนมุ่งสู่ผลสัมฤทธิ์ได้ก็คือ สภาพภูมิอากาศ ภูมิประเทศของประเทศไทย ซึ่งได้เอื้ออำนวยให้มีการเพาะขยายพันธุ์ปลาเศรษฐกิจและพันธุ์ปลาพันธ์สวยงามมีความเข้มแข็งอย่างยั่งยืน เรามารู้จักพื้นเพของปลาหมอสีก่อน ว่ามีแหล่งกำเนิดมาจากที่ใด ผลการสำรวจพบปลาในวงศ์ชิคลิดีมีประมาณ 1,000 ชนิด ปลาหมอสีเป็นปลาพันธ์สวยงามประเภทหนึ่งในวงศ์ชิคลิดี หรือปลาชิคลิด ซึ่งมีถิ่นกำเนิดและแพร่กระจายอยู่ทั่วภูมิภาคในเขตร้อนของโลก ได้แก่ทวีปแอฟริกา ทวีปอเมริกาใต้ เนื่องจากอาณาเขตการแพร่กระจายของปลาวงศ์นี้มีภูมิประเทศและสิ่งแวดล้อมที่แตกต่างกัน ส่งผลให้ปลามีความหลากหลายทั้งชนิดและสายพันธุ์ รวมทั้งรูปร่าง การดำรงชีวิตแตกต่างกันปลาหมอสีสามารถปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไปได้เป็นอย่างดี
หมอสีทะเลสาบมาลาวี
ทะเลสาบมาลาวีมีขนาดใหญ่อันดับ 9 ของโลก พวกปลาชิคลิดส่วนใหญ่ผสมพันธุ์วางไข่ในฤดูหนาวช่วงเดือนสิงหาคมถึงปลายเดือนพฤศจิกายน ซึ่งทะเลจะเงียบสงบและน้ำใส สำหรับทะเลสาบมาลาวีเป็นทะเลน้ำจืดที่น้ำมีความโปร่งใสติดอันดับโลก ค่าความเป็นกรดเป็นด่างของน้ำ 7.5-8.5 ปลาชิคลิดปรับตัวได้ดีในสภาพแวดล้อมที่เป็นหินผาและไม่มีการอพยพย้ายถิ่นที่อยู่ มักเรียกชื่อปลาตามท้องถิ่นที่ปลาอยู่อาศัย แต่เนื่องมาจากสภาพแวดล้อมที่ต่างกันจึงส่งผลให้แพทเทิร์นสีแตกต่างกันไปด้วย ฉะนั้น เมื่อต้องการเพาะพันธุ์ปลาชนิดใดจึงต้องใช้พ่อแม่พันธุ์ที่มีถิ่นกำเนิดเดียวกัน ลูกปลาที่มีรูปร่างลักษณะและสีสัน เหมือนพ่อแม่ทุกประการ ถ้าปลาชนิดนั้นอาศัยอยู่ในทะเลสาบมาลาวีก็เรียกกันว่า ปลาหมอสีมาลาวี ในปัจจุบันพบประมาณ 500 ชนิด โดยแบ่งตามแหล่งที่อยู่อาศัยเป็น 2 พวก คือ กลุ่มนอนเอ็มบูนา และ กลุ่มเอ็มบูนา ชนิดปลาหมอสีกลุ่มนอนเอ็มบูนาที่นิยมนำมาเลี้ยงในประเทศไทย

สกุลแอริสโทโครมิส
ลักษณะของจะงอยปากที่เป็นสันนูนขึ้นมาคล้ายดั้งจมูกของชาวกรีก ซึ่งมีเพียง 1 ชนิดคือ ปลาหมอคริสตี้ ลักษณะลำตัวยาวแบนข้างหัวโต หน้ายาว หน้านัยน์ตาหักเป็นมุม แล้วลาดโค้งเข้าหาแนวสันของกะโหลก ตามีขนาดปานกลางคอดหางสั้น ครีบกระโดงที่ส่วนปลายเป็นก้านครีบอ่อนจะยกสูงขึ้นจากแนวของส่วนที่เป็นก้านครีบเดี่ยว ปลายกระโดงมนและยาวจรดโคนหาง ครีบอกและตะเกียบมีขนาดใกล้เคียงกัน ครีบหางมีขนาดใหญ่ ปลายครีบเกือบตัดตรง กินปลาที่เล็กกว่าเป็นอาหาร จุดเด่นของปลาหมอคริสตี้ ในระยะโตเต็มวัยมีหัวสีฟ้าคราม ลำตัวสีน้ำเงินแถบสีดำ ขอบเกล็ดสีดำ ครีบกระโดงส่วนที่เป็นก้านครีบเดี่ยวสีฟ้า ครีบก้นสีเหลือง มีจุดไข่สีฟ้า ตะเกียบสีเหลืองขอบฟ้าครีบอกเหลืองใส ตัวผู้ขนาดโตเต็มที่ความยาวสุด 30 เซนติเมตร การผสมพันธุ์ ตัวเมียอมไข่ไว้ในปาก จนกระทั่งไข่ฟักเป็นตัว ในระยะนี้แม่ปลายังคงดูแลลูกต่อไปอีกเป็นเวลา 1 เดือน การวางไข่แต่ละครั้ง ปลาจะให้ลูกประมาณ 30 ตัว

สกุลออโลโนคารา
ลักษณะพิเศษของรูที่ปรากฎอยู่ตามหน้าผาก แก้ม และขากรรไกรล่าง รูเหล่านี้จะเรียงเป็นแถวเช่นเดียวกับรูของเส้นข้างตัวเส้นประสาทเชื่อมโยงติดต่อกันเป็นระบบ ทำหน้าที่ในการปรับความกดดันของน้ำในขณะที่ปลาเคลื่อนไหวและใช้จับความเคลื่อนไหวของสัตว์ที่เป็นอาหารลักษณะประจำอีกอย่างหนึ่งของปลาสกุลออโลโนคารา คือ มีเกล็ดที่แก้ม 1 แถว หรือ 1 แถวครึ่ง
มาลาวีเหลือง ลำตัวยาวเรียว หัวมีขนาดปานกลางได้สัดส่วนกับลำตัว ตาโตและโปน ช่วงตาห่างปากเฉียงขึ้นเล็กน้อย คอดหางยาวเรียว ครีบกระโดงมีปลายเรียวยาว ส่วนปลายสุดของกระโดงยาวเกือบจรดปลายหาง ครีบหางเว้า ครีบก้นมีขนาดค่อนข้างใหญ่ตะเกียบใหญ่กว่าครีบอกและปลายตะเกียบยาวเลยจุดเริ่มของครีบหาง ลักษณะเด่นของมาลาวีเหลือง พื้นลำตัวมีสีเหลืองและแถบสีน้ำเงินขวางลำตัว 5-7 แถบ แก้มสีน้ำเงิน กระโดงสีเหลือง มาลาวีเหลืองเป็นปลาขนาดเล็ก ตัวเมียมีขนาดเล็กกว่าตัวผู้กินสัตว์น้ำขนาดเล็กในธรรมชาติเป็นอาหาร การผสมพันธุ์โดยตัวเมียอมไข่ ส่วนการเลี้ยง ผู้เลี้ยงจะให้อาหารสำเร็จรูป
มาลาวีสีน้ำเงินคอแดง ลำตัวยาวแบนข้างหัวมีขนาดปานกลาง นัยน์ตาโต จะงอยปากสั้น ปากเฉียงขึ้นเล็กน้อย คอดหางเรียวยาว ครีบกระโดงมีความสูงไล่จากจุดเริ่มจนถึงปลายหางมีความลาดเอียงสวยงาม ปลาครีบกระโดงยื่นออกมาจรดส่วนหางครีบก้นมีขนาดใกล้เคียงกับส่วนที่เป็นก้านครีบอ่อนของครีบกระโดง ครีบหางที่ปลายเว้าเล็กน้อย ตะเกียบยาวเลยจุดเริ่มต้นของครีบก้น ครีบอกมีขนาดเล็กที่สุด
มาลาวีห้าสี เป็นปลาลูกผสมมีรูปร่างคล้ายมาลาวีน้ำเงินแต่หัวโตกว่า สันของสโลพหน้าครีบกระโดงนูนจะงอยปากทู่ นัยน์ตาโต คอดหางสั้น ครีบกระโดงมีส่วนปลายยาวเลยจุดเริ่มต้นของครีบก้น กินอาหารสำเร็จรูปหรือให้ไรน้ำเค็มเป็นอาหารเสริมจะช่วยให้ปลามีสีสันสดใสยิ่งขึ้น หมอมาลาวีแดง จุดเด่นของปลาหมอมาลาวีแดงอยู่ที่สีส้มแดงบริเวณส่วนต้นของลำตัวตั้งแต่ช่วงตา ถึงฐานครีบกระโดงหลังช่องเหงือกและหน้าอกโดยรอบ ลำตัวมีพื้นสีฟ้าสลับด้วยเกล็ดสีส้ม และมีแถบสีดำพาดขวางลำตัวอยู่บริเวณใต้ครีบกระโดง 7 แถบ ท้องสีส้มแก้มและจะงอยปากสีฟ้าปนน้ำเงินแซมด้วยสีแดงประกายครีบกระโดงมีฐานสีฟ้าขอบสีขาวแซมสีส้ม และปลายกระโดงมีลายสีส้ม ครีบอกสีส้ม ตะเกียบมีขอบสีขาวหรือดำ ครีบก้นสีส้มมีจุดไข่ในปลาบางตัว และครีบหางมีพื้นสีส้มแดงลายฟ้า
หมอมาลาวีน้ำเงิน จุดเด่นของปลาหมอมาลาวีน้ำเงินอยู่ที่สีของลำตัวที่กล่าวข้างต้น นอกจากนี้ครีบกระโดงมีขอบสีขาวและปลายครีบมีสีเหลืองอมฟ้า ตะเกียบสีน้ำเงินขอบขาวครีบก้นมีฐานสีน้ำเงินดำ ตัวครีบสีน้ำเงินปนฟ้าและมีจุดสีเหลืองแซม ครีบหางมีพื้นสีเหลืองปนขาวเงินประดับด้วยจุดและประสีแดงเข้ม ดูคล้ายหางนกยูง อาหาร กินสัตว์น้ำในธรรมชาติประเภทไม่มีกระดูกสันหลัง

สกุลโคพาไดโครมิส
สมาชิกของปลาสกุลนี้รูปร่างแตกต่างกันไปตามชนิด ในช่วงนอกฤดูผสมพันธุ์วางไข่ การหากินรวมกันเป็นฝูงใหญ่ อาหารหลัก คือ แพลงก์ตอนพืชและแพลงก์ตอนสัตว์ ดังนั้นปากของมันจึงพัฒนาให้เหมาะสมต่อการจับอาหารที่มีขาดเล็ก โดยริมฝีปากบนและล่างเชื่อมติดกันมีลักษณะคล้ายท่อ ซึ่งสามารถยืดและหดได้ ชนิดปลาในสกุลนี้ อาทิ หมอบอร์เลยี คาดันโก จุดเด่นของปลาหมอบอร์เลยี อยู่ที่ครีบตะเกียบที่มีปลายยาวเรียวเป็นสายรยางค์ ครีบหางมีขนาดใหญ่ปลายเว้าไม่ลึก ครีบหูบางและโปร่งใสจนเห็นก้านครีบชัดเจน ลักษณะของสีแตกต่างกันไปตามท้องถิ่นที่อยู่อาศัย ขนาดตัวผู้มีความยาวสุด 15 เซนติเมตร ตัวเมียมีขนาดเล็กกว่า การผสมพันธุ์ ตัวผู้มีนิสัยก้าวร้าวและหวงถิ่น ตัวเมียฟักไข่ด้วยปาก อาหารกินแพลงก์ตอนทั้งพืชและสัตว์ในธรรมชาติ

สกุลลาบิโอโทรเฟียส
สกุลนี้มีลักษณะเด่นและเป็นเอกลักษณ์ที่ปลายจะงอยปากที่ยืนล้ำเลยออกไปจากริมฝีปากบนลักษณะคล้ายปลายจมูกที่โด่งปลาสกุลนี้มีเพียง 2 ชนิด หมอปากโลมาตัวอ้วนห้าสี ลำตัวสีเหลืองส้มและมีจุดดำกระจายทั่วไป นัยน์ตาไม่มีสีแดงและมีจุดไข่ที่ครีบก้น หมอปากโลมาตัวผอม มีลำตัวสั้นและผอมกว่าหมอปากโลมาตัวอ้วน แต่จะงอยปากลาดเรียวแหลมกว่า มีสีเหลืองสนิมอยู่ในแนวสันหลัง ส่วนบนของข้างลำตัว ตัวผู้ความยาวสุดประมาณ 12-13 เซนติเมตร ตัวเมียมีขนาดเล็กกว่า ปลาที่เลี้ยงให้อาหารสำเร็จรูป
สำหรับท่านที่ต้องการเลี้ยงปลาต้องรู้จักคุณลักษณะ ชนิดและขนาด เช่น ปลาแคระสามารถเลี้ยงเป็นฝูงได้ ปลาหมอสีส่วนใหญ่จะดุมักเลี้ยงเดี่ยว ส่วนขนาดตู้ปลาขึ้นอยู่กับสถานที่และชนิดปลา ต้องเปลี่ยนถ่ายน้ำสัปดาห์ละ 2 ครั้ง ๆ ละ 30 เปอร์เซ็นต์ ตู้ขนาดดังกล่าวใส่เกลือเม็ด 1 กำมือ
ขอขอบคุณ คุณยุพินท์ วิวัฒนชัยเศรษฐ์
วารสารการประมง ปีที่ 58 ฉบับที่ 5 เดือนกันยายน – ตุลาคม 2548 หน้า 421 - 429